Gaat Rusland Europa aanvallen? Het is een vraag die de afgelopen weken weer nadrukkelijk terugkeert, nu de oorlog in Oekraïne een aanhoudende uitputtingsslag blijft en Europese functionarissen steeds openlijker waarschuwen voor een confrontatie met de NAVO. Tegelijkertijd relativeren andere experts die dreiging juist. In dit artikel zetten we de meest recente analyses op een rij: van inlichtingendiensten en defensie-experts tot politicologen die waarschuwen voor overdreven paniek.
Inhoud
Waarom deze vraag nu weer actueel is
De vraag is niet nieuw, maar kreeg de afgelopen dagen extra gewicht. President Zelensky waarschuwde recent nog dat Rusland al in 2027 een NAVO-land zou kunnen aanvallen, en de NAVO besloot tijdens de top in Ankara om piloten boven de Baltische staten meer bevoegdheden te geven om drones neer te halen een teken dat het bondgenootschap de dreiging serieus genoeg neemt om zijn regels van betrokkenheid aan te scherpen. Ook eerdere Amerikaanse waarschuwingen over een mogelijke Russische provocatie tegen Polen en de recente onenigheid tussen Trump en zijn Europese bondgenoten over troepen in Europa, spelen hierin mee.
De waarschuwing: Rusland bereidt zich voor op een langere confrontatie
Duitse en Deense inlichtingendiensten wijzen naar 2029
Een gezamenlijke, vertrouwelijke analyse van de Duitse buitenlandse inlichtingendienst (BND) en de Bundeswehr, ingezien door de Duitse omroepen WDR en NDR en de kwaliteitskrant Süddeutsche Zeitung, concludeert dat Rusland tegen het einde van dit decennium alle voorwaarden zou kunnen scheppen voor een grootschalige conventionele oorlog ook buiten Oekraïne. Volgens die inlichtingendiensten ziet Rusland zichzelf in een systeemconflict met het Westen en is het land bereid zijn ambities uiteindelijk met militaire middelen kracht bij te zetten. Poetin zou het aantal Russische militairen willen opvoeren tot 1,5 miljoen soldaten, terwijl de defensie-uitgaven en wapenproductie ondanks westerse sancties jaarlijks blijven stijgen.
Ook onder de 32 NAVO-lidstaten zou inmiddels consensus bestaan dat Rusland tegen 2029 over de capaciteit zou kunnen beschikken om het bondgenootschap uit te dagen, een inschatting die mede wordt gedragen door de Duitse minister van Defensie Boris Pistorius. Rapporten schatten dat Rusland uiteindelijk zo’n 115.000 militairen langs de NAVO-grens zou kunnen inzetten. De Oostenrijkse militair analist Gustav Gressel gaat nog een stap verder en houdt rekening met een Russische aanval op een EU-land, mogelijk al dit jaar, waarbij hij vreest dat Poetin daarbij “extreem geweld” zal gebruiken om te laten zien dat artikel 5 van het NAVO-verdrag weinig voorstelt.
De Baltische staten worden gezien als meest kwetsbaar
Vrijwel alle experts wijzen naar dezelfde regio als meest waarschijnlijke plek van een eerste confrontatie: de Baltische staten Estland, Letland en Litouwen. Burgers daar voelen de oorlog volgens waarnemers steeds dichterbij komen, terwijl Rusland zijn militaire aanwezigheid in de regio opvoert. Het vermoeden bij veel analisten is dat Poetin vooral wil testen of de Verenigde Staten onder Trump nog steeds bereid zijn artikel 5 na te leven, eerder dan dat hij uit is op een grootschalige verovering van westerse hoofdsteden. De vrees is dan ook niet zozeer een klassieke invasie, maar eerder beperkte militaire provocaties of drukcampagnes die de eenheid van het bondgenootschap op de proef stellen.
Binnen de NAVO wordt zelfs gesproken over een agressievere afschrikkingsstrategie. De Italiaanse generaal Giuseppe Cavo Dragone, voorzitter van het militair comité van de NAVO en adviseur van secretaris-generaal Rutte, stelde in gesprek met de Financial Times dat het bondgenootschap serieus nadenkt over “vergelding of preventieve aanvallen” als vorm van afschrikking, al noemde hij dat zelf nog ver verwijderd van de gebruikelijke manier van denken binnen de NAVO.
De relativering: een aanval op de NAVO is geen kleine stap
“Rusland heeft meer te verliezen dan te winnen”
Niet alle experts delen deze somberheid. Rusland-kenner Mark Galeotti noemt een Russische invasie van een NAVO-land “onwaarschijnlijk”, omdat Rusland volgens hem simpelweg meer te verliezen dan te winnen heeft bij een aanval op ’s werelds sterkste militaire alliantie. Volgens hem zit het werkelijke Russische gevaar vooral in sabotage, inmenging en aanslagen dreigingen waar meer tanks weinig tegen uithalen. Ook wijst Galeotti erop dat het Russische leger door de oorlog in Oekraïne zwaar is aangetast, met honderdduizenden doden en gewonden en duizenden vernietigde tanks die niet zomaar te vervangen zijn. Hij schat in dat het zeker acht jaar duurt voordat het Russische leger weer op volle kracht is een periode waarin de NAVO zichzelf ook verder kan versterken.
Kritiek op de alarmistische toon vanuit Europa
Hoogleraar internationale politiek Tom Sauer (Universiteit Antwerpen) gaat nog verder in zijn relativering en noemt de retoriek vanuit de EU over Rusland “te emotioneel en te weinig rationeel”. Volgens hem heeft Rusland noch de intentie, noch de capaciteit om EU-landen aan te vallen, en wijst hij erop dat NAVO-landen, zelfs zonder de Verenigde Staten, nog altijd zo’n vier keer zoveel aan defensie uitgeven als Rusland. Een uitgebreide, feitelijke analyse van de Duitse veiligheidsexpert en oud-brigadegeneraal Erich Vad te vinden op zijn eigen analyseplatform probeert eveneens Russische uitspraken, NAVO-steun, onderhandelingen en narratieven feitelijk van elkaar te scheiden, zonder daarbij Russisch beleid te willen verdedigen of juist onnodig aan te dikken.
Toch is ook binnen dit kritische kamp geen twijfel dat Europa zijn eigen veiligheid beter moet organiseren, zonder daarbij blind te leunen op de Verenigde Staten een inzicht dat door vrijwel alle experts, van Galeotti tot Bolder, wordt gedeeld.
Wat zou een Russische aanval er dan uit kunnen zien?
Defensie-expert Patrick Bolder ziet, in tegenstelling tot Galeotti, wel degelijk een reëel militair risico voor de NAVO binnen enkele jaren, en verwijst daarbij naar dezelfde Deense en Duitse inlichtingenwaarschuwingen. Zijn belangrijkste zorg zit niet zozeer in de vraag óf Rusland kan aanvallen, maar in hoe sterk artikel 5 van de NAVO nog staat nu Europese bondgenoten vrezen dat de Verenigde Staten hun militairen uit Europa terugtrekken en niet langer garant staan voor nucleaire rugdekking precies de zorg die ook naar voren kwam bij de recente uitspraken van Trump over Groenland en een mogelijke troepenreductie in Europa.
Bolder benadrukt dat afschrikking de NAVO-landen al bijna tachtig jaar veilig heeft gehouden, en dat het onverantwoord zou zijn om daarmee te experimenteren. Datzelfde inzicht lag ten grondslag aan de herbevestiging van artikel 5 tijdens de NAVO-top in Ankara: de bondgenoten benadrukken keer op keer dat juist twijfel over die garantie het meest gevaarlijke scenario is, meer nog dan de Russische militaire capaciteit zelf.
Conclusie: gaat Rusland Europa aanvallen?
Een eenduidig antwoord op de vraag of Rusland Europa gaat aanvallen, bestaat niet. Vrijwel alle experts zijn het erover eens dat een grootschalige, klassieke invasie van NAVO-grondgebied op korte termijn onwaarschijnlijk is, simpelweg omdat het bondgenootschap technologisch, economisch en nucleair superieur blijft aan een door de oorlog in Oekraïne verzwakt Rusland. Waar de meningen wél uiteenlopen, is de vraag of Rusland op de langere termijn ergens tussen 2027 en 2029 bereid en in staat zal zijn tot beperktere, hybride provocaties tegen met name de Baltische staten, juist om te testen hoe hecht de NAVO nog is. Die onzekerheid, meer dan een concreet oorlogsscenario, lijkt vooralsnog de belangrijkste drijfveer achter de golf aan nieuwe defensie-investeringen en aangescherpte regels die de afgelopen weken door heel Europa zichtbaar werden.
